16 november 2026

WGO Fonds stikstof, landbouw en natuur

De Tweede Kamer debatteerde op maandag 16 november in een Wetgevingsoverleg over Fonds stikstof, landbouw en natuur. Lees hieronder de bijdrage van André Flach.

Onlangs gaf de jurist Harm Borgers een messcherpe analyse. Om van het stikstofslot te komen is het oplossen van het additionaliteitsvereiste belangrijker dan sec wel of geen kdw in de wet, zonering en het halen van doelen in een specifiek jaartal. Het oplossen van het additionaliteitsvereiste begint op gebiedsniveau, en niet in Den Haag.
Het land komt niet in de eerste plaats van het slot door zo geborgd en zo hard mogelijke stikstofreductie, maar door duidelijkheid over wat nodig is op gebiedsniveau om ervoor te zorgen dat de natuur vooruitgaat.
En juist op dit punt gaat het nog niet goed, zoals Borgers ook zegt.
Er wordt te weinig gekeken naar andere maatregelen dan stikstofreductie.
Beheerplannen en natuurmaatregelen schieten tekort of worden onvoldoende uitgevoerd.
Tot zover mijn samenvatting van de analyse van Borgers.
Ja, stikstofreductie is nodig, maar dít oplossen moet meer prioriteit krijgen.
Dan weet je ook waarin je moet investeren, welke maatregelen in de zones nodig zijn en wat op regionaal niveau aan emissiereductie nodig is.
Het adagium van de minister lijkt echter: hoe meer top-down, hoe steviger landelijke normering, hoe eerder van het slot.
Dit stempelde de brief van juni, dit stempelt de recente uitwerking.
Er lijkt een beweging naar meer maatwerk op gebiedsniveau, maar er worden zulke voorwaarden aan gehangen dat provincies de facto weinig speelruimte krijgen.
Scherp geformuleerd: het kabinet werkt zo de verkeerde kant op.
Dat helpt niet om van het stikstofslot te komen.
En het risico is groot dat geld en energie op de verkeerde plek ingezet wordt.

Ik zie bijvoorbeeld een programma met vele pagina’s over emissiereductie, maar ik mis de pagina’s over de uitvoering van maatregelen in natuurgebieden.
Waar blijft een programma voor grootschalige bekalking om verzuring tegen te gaan, zoals op de Ginkelse heide succesvol is gedaan, voor meer begrazing door schaapskuddes en voor verbetering van de waterhuishouding?

Mijn boodschap is drieledig:

  1. Inhoudelijk: maak meer werk van natuurmaatregelen.
  2. Bestuurlijk: leg provincies niet aan banden, maar geef hen ruimte en geld om te doen wat voor de verschillende gebieden nodig is.
  3. Last but not least, om van het stikstofslot te komen is het niet nodig om boerengezinnen het vel over de neus te halen en klem te zetten.

Linksom of rechtsom, we moeten vooruit.
En wil dat slagen dan moet er ook iets veranderen.
Je kunt in Den Haag wel van alles willen en opleggen, maar als dit in Twente, de Gelderse Vallei, de Krimpenerwaard, of welk gebied dan ook, in de praktijk niet gaat werken, gaat het niet vliegen.
Graag hoor ik de reflectie van de minister op mijn analyse en boodschap.

Langs voorgaande lijnen kijk ik ook naar de begroting van het Fonds landbouw, natuur en stikstof.
Ik pleit voor meer speelruimte voor provincies, meer prioriteit bij natuurmaatregelen en betere stimulering van emissie reducerende maatregelen op het boerenerf.
Ik loop deze punten langs.

Ruimte voor provincies
De SGP wil meer speelruimte voor provincies.
De zoneringsaanpak en het budget daarvoor richt zich op alleen de landbouwgerelateerde drukfactoren.
Er speelt in zo’n gebied echter meer.
Welke verdeling van de 8 miljard euro voor de zoneringsaanpak heeft de minister nu voor ogen?
Komt er ruimte voor provincies om de aanpak van andere drukfactoren mee te nemen, ook wat betreft financiering?
Sowieso moeten provincies speelruimte krijgen om prioriteiten te stellen en keuzes te maken.
Elk landbouw- en natuurgebied is weer anders.
Er komen veel opgaven bij elkaar.
Op veel plekken lopen al gebiedsprocessen.
De Haagse regels voor zonering, bedrijfsemissienormen en grondgebondenheid fietsen daar doorheen.
Ik zou graag voorkomen dat provincies en gebieden in een Haags keurslijf geduwd worden die alleen maar voor vertraging en onduidelijkheid zorgt.
Gaat het kabinet provincies deze ruimte geven?
Sluit de financiering daarop aan?
Wordt gekozen voor bijvoorbeeld meerjarige, decentrale uitkeringen zonder teveel schotten en beperkende middelvoorschriften?

Bij een omwisselbeslissing zou onder aan de streep hetzelfde geleverd moeten worden als het kabinet wil.
Is dit bijvoorbeeld 20% extra emissiereductie, of gaat het om datgene wat nodig is voor additionaliteit?
Ik hoop het laatste.


De impact van de stikstofaanpak op het landelijk gebied kan groot zijn, al helemaal als het voorgestelde programma ongewijzigd doorgezet wordt.
Dit raakt de leefbaarheid van het platteland.
Agrarische bedrijvigheid is immers een belangrijke drager voor onder meer dorpsgemeenschappen.
Ook een verandering van de ruimtelijke inrichting strekt verder dan het verzetten van palen en het verleggen van waterlopen.
Het kabinet trekt tot 2035 70 miljoen euro uit voor sociaaleconomische investeringsprogramma’s.
Er zijn tientallen gebieden waar maatregelen genomen zullen worden.
Wat kun je dan met dit budget?
Kan de minister toezeggen dat dit niet in beton is gegoten en dat met provincies eerst gekeken wordt wat nodig is?
Een aanvullende vraag op dit punt:
Ik heb al vaker aandacht gevraagd voor boerenbedrijven die zodanig in de klem zitten, bijvoorbeeld door het fosfaatrechtenstelsel dat ze niet verder kunnen, maar ook niet in aanmerking komen voor opkoopregelingen.
Kunnen zij meegenomen worden in dit spoor?

De minister schrijft dat er op enkele onderdelen uitvoeringsafspraken komen.
Ik zou dat graag willen verbreden.
Waarom kiest de minister niet voor een bestuursakkoord om duidelijke afspraken te maken met provincies die recht doen aan waar zij mee bezig zijn, aan wat gebieden nodig hebben en die een onnodige stapeling van eisen op het boerenerf voorkomen?
Duidelijkheid over de meerjarige financiering van de verschillende onderdelen moet hierbij ook meegenomen worden.
Dan weten betrokken partijen waar ze op kunnen koersen.

Komt er trouwens een uitvoeringstoets decentrale overheden, zoals eerder is afgesproken?

Natuurherstel
Natuurherstel moet prioriteit krijgen, ook wat betreft de inzet op natuurbeheer.
Hoe zien we dit terug in het voorliggende fonds?

Het PBL constateerde dat er een financieringstekort is voor het reguliere natuurbeheer.
Er komen extra middelen beschikbaar.
Maar, in hoeverre wordt het tekort gedekt?
Hoe worden terreinbeherende organisaties daarbij verplicht om de noodzakelijke maatregelen en het noodzakelijke beheer uit te voeren?
Hoe wordt gezorgd voor een sluitende beoordeling en registratie van genomen maatregelen?

In 2027 wordt 46 miljoen euro extra geïnvesteerd in natuurherstel- en beheermaatregelen, niet alleen in stikstofgevoelige natuurgebieden, maar ook in gebieden met een opgave voor de natuurherstelverordening.
Er zijn tientallen gebieden.
Dan blijft er per gebied niet zoveel over.
Waarom wordt hier niet meer in geïnvesteerd?
Gaat een deel van het zoneringsbudget ook naar natuurherstel in de gebieden zelf?

In 2027 komt 16 miljoen euro beschikbaar voor monitoring van de Natuurherstelverordening.
16 miljoen euro, alleen maar om te kijken welke herstelmaatregelen in het Natuurplan opgenomen moeten worden?
Dat klinkt als geldverspilling?
Graag opheldering.


Emissiereductie
Voorzitter! Ik heb het vaker gezegd: als je de boer op gaat, sta je versteld van de mogelijkheden voor reductie van de stikstofuitstoot.
De kunst is om dit vakmanschap te erkennen, te benutten en financieel te steunen en belonen.
In de wetenschap dat gerealiseerde stikstofreductie de meest geborgde stikstofreductie is.
Meer geborgd dan wettelijk opgeschreven reductie voor 2035.
Op dit punt heb ik enkele vragen.

Verschillende managementmaatregelen zorgen zowel voor stikstofreductie in de stal als in het veld.
Even tussendoor: helaas gaat de gekozen bedrijfsemissienorm hieraan voorbij, en zou deze dwingen tot dure stalaanpassingen.
Dit moet echt anders, maar dat is voor een volgende keer.
De mogelijkheden voor emissiereductie zijn divers.
Het gaat om maatregelen in het voerspoor, gebruik van middelen als Kopros, enzovoorts.
Onlangs was ik op werkbezoek bij Grassa.
Met deze innovatie wordt gras centraal geperst, met twee producten: eiwitrijk grassap dat als sojavervanger kan dienen, en geperst gras zonder onbestendig eiwit dat weer aan de koeien gevoerd kan worden.
Met tientallen procenten minder ammoniakuitstoot.
Deze ondernemer wil opschalen.
InvestNL laat het afweten.
Waar kan hij op basis van het voorliggende fonds op rekenen, niet over een of twee jaar, maar op 1 januari?


De SGP pleit al jaren voor meer investeringen in emissiereductie via stal- en managementmaatregelen.
Waarom wordt dit vooral vooruitgeschoven?
Voor 2027 staat slechts 33 miljoen euro in de boeken voor brongerichte verduurzaming, vooral voor eerder aangegane verplichtingen.
Voor de subsidieregeling managementmaatregelen veehouderij staat voor komend jaar nog nul euro in de begroting.
Op dit vlak kunnen veel sneller en veel meer meters gemaakt worden.
Waar is de ambitie en het budget hiervoor?
Soms bekruipt mij, eerlijk gezegd, het gevoel dat het ministerie vooral minder dieren wil, en dat alles wat dit in de weg staat tegengewerkt wordt.
Ik hoop dat de minister mij kan geruststellen.

Er is eerder 600 miljoen euro beschikbaar gesteld voor de Subsidieregeling extensivering melkveehouderij.
Ik begreep dat rond 1% is aangevraagd.
Wat is het perspectief voor deze regeling?

Dan naar het langetermijnperspectief voor boeren.
Het kabinet schrijft dat het financiële ondersteuning biedt voor boeren tot 2035.
Tot 2035. Maar dán zouden juist de bedrijfsemissienormen en GVE-norm ingaan en krijgen veel bedrijven een behoorlijke klap.
Wil het kabinet werkelijk dat boeren het daarna financieel zelf maar uit moeten zoeken?
Is de grote adder onder het gras dat de staatssteunregels het steunen van bedrijven om aan normen te voldoen niet toelaten?
Het kan niet zo zijn dat we normen invoeren die of dure stalaanpassingen vragen, inkomensverlies met zich meebrengen of investeringen in grond vergen, terwijl we de boerengezinnen vervolgens in de kou laten staan.
Graag opheldering.


Er zijn verschillende boeren die op afzienbare termijn willen stoppen en geen opvolger hebben.
Wordt gekeken naar financiële steun en afspraken met deze boeren om de stopdatum naar voren te halen en het stoppen zeker te stellen, zodat je dit alvast in kunt rekenen?
Dat kan lucht geven aan boeren die door willen gaan.

Fiscale gevolgen stikstofaanpak
Voorzitter! Aan de financiële kant van het stikstofdossier zitten ook fiscale componenten.
En dan heb ik het niet alleen over de fiscale investeringsreserve die er moet komen.
Ik doel op de gevolgen van komende maatregelen.
Wat betekent de waardedaling van gronden in de zones rond natuurgebieden voor de landbouwvrijstelling en eventuele compensatie?
Wat betekent een lagere stalbezetting voor de afschrijving?
Kan de verkoper van stikstofruimte bij salderen een herinvesteringsreserve vormen?
Wat betekent omschakeling voor de toepassing van de bedrijfsopvolgingsregeling en de overdrachtsbelasting?
Om als ondernemer goede keuzes te maken moeten de fiscale gevolgen duidelijk zijn.
Wil de minister samen met zijn collega Eerenberg in overleg met agrarisch fiscalisten de Kamer informeren over de fiscale gevolgen van het stikstofpakket?

Dierwaardige veehouderij
In de landbouw speelt meer dan stikstof.
Het kabinet heeft ambities als het gaat om een dierwaardige veehouderij.
Het fonds besteedt hier geen geld aan.
Hoe verhoudt dit zich tot elkaar?
We moeten ons heel goed realiseren dat alle milieueisen en dierenwelzijnseisen op één en hetzelfde erf terechtkomen.


Begrotingstechnische vragen
Tot slot nog enkele begrotingstechnische vragen.
Ik zie een verdubbeling van de verplichtingen die worden aangegaan.
Kan de minister meer inzicht geven in de verdeling daarvan?

Voor het programma zijn middelen gereserveerd tot 2035.
In de fondsbegroting zitten de middelen tot 2031.
Waarom wordt geen doorkijk naar 2035 toegevoegd?
Ik zie in de fondsbegroting bijvoorbeeld 2,5 miljard euro staan voor de zoneringsaanpak, dus tot 2031.
In het financieel overzicht bij het programma gaat het om 8 miljard euro tot 2035.
Dan zouden er in de laatste jaren wel heel grote uitgaven gedaan moeten worden.
Hoe verhoudt dat zich tot elkaar?